Η αυτοφροντίδα της μητέρας: όταν η φροντίδα του εαυτού γίνεται φροντίδα της οικογένειας

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Η φροντίδα είναι μια λέξη που ακούγεται συχνά όταν γεννιέται ένα παιδί. Μιλάμε για τη φροντίδα του μωρού, για τη διατροφή του, τον ύπνο του, την ανάπτυξή του και για όλα όσα χρειάζεται ώστε να μεγαλώσει και να ευημερήσει. Πολύ πιο σπάνια, όμως, συζητάμε για το τι χρειάζεται η μητέρα που βρίσκεται δίπλα του καθημερινά, ανταποκρινόμενη στις ανάγκες του μέρα και νύχτα. Σε μια περίοδο όπου οι απαιτήσεις αυξάνονται σημαντικά, οι δικές της ανάγκες συχνά περνούν απαρατήρητες.

Ίσως το πιο παράδοξο είναι ότι αυτό δεν συμβαίνει από την αρχή της μητρικής διαδρομής. Κατά τη διάρκεια της εγκυμοσύνης, η μέλλουσα μητέρα βρίσκεται συχνά στο επίκεντρο της προσοχής. Οικογένεια, φίλοι και επαγγελματίες υγείας ενδιαφέρονται για την πορεία της εγκυμοσύνης, τη σωματική της κατάσταση και τις ανάγκες της. Ερωτήσεις όπως «Πώς είσαι;», «Πώς νιώθεις;» ή «Χρειάζεσαι κάτι;» αποτελούν μέρος της καθημερινότητάς της.

Μετά τη γέννηση του μωρού όμως, αυτή η ισορροπία αλλάζει, συχνά απότομα. Η προσοχή στρέφεται σχεδόν αποκλειστικά στο νεογέννητο: πόσο κοιμάται, πόσο τρώει, πώς αναπτύσσεται, αν παίρνει βάρος, αν είναι ήσυχο ή ανήσυχο. Χωρίς να το αντιλαμβάνονται απαραίτητα, πολλοί άνθρωποι αρχίζουν να στρέφουν το ενδιαφέρον τους κυρίως στο μωρό, ενώ οι ανάγκες, τα συναισθήματα και οι εμπειρίες της μητέρας περνούν σε δεύτερη μοίρα.

Πολλές γυναίκες περιγράφουν αυτή τη μετάβαση σαν μια κατάσταση «αορατότητας». Από εκεί που αποτελούσαν το κέντρο της φροντίδας κατά την εγκυμοσύνη, βρίσκονται ξαφνικά να είναι εκείνες που φροντίζουν όλους τους άλλους, ενώ τις ίδιες σπάνια τις ρωτούν πώς πραγματικά είναι. Παράλληλα, αναρρώνουν από τον τοκετό, προσαρμόζονται στις σημαντικές σωματικές και συναισθηματικές αλλαγές της λοχείας και μαθαίνουν να ανταποκρίνονται στις ανάγκες του μωρού τους, συχνά με ελάχιστο ύπνο και περιορισμένο χρόνο για τον εαυτό τους.

Η κοινωνία εξακολουθεί να προβάλλει το πρότυπο της μητέρας που είναι πάντα διαθέσιμη, ακούραστη και πρόθυμη να βάζει τις ανάγκες όλων των άλλων πάνω από τις δικές της. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η φροντίδα του εαυτού μπορεί να παρουσιάζεται ως πολυτέλεια ή ακόμη και ως εγωισμός. Στην πραγματικότητα, όμως, η περίοδος μετά τον τοκετό δεν είναι το τέλος της ανάγκης της μητέρας για φροντίδα, αλλά η αρχή μιας νέας φάσης κατά την οποία η στήριξη από το περιβάλλον της είναι περισσότερο αναγκαία από ποτέ.

Ίσως γι’ αυτό μία από τις πιο ουσιαστικές μορφές υποστήριξης είναι να συνεχίσουμε να στρέφουμε το ενδιαφέρον μας και προς τη μητέρα. Ερωτήσεις όπως «Πώς είσαι πραγματικά;», «Πώς βιώνεις αυτή τη νέα καθημερινότητα;», «Τι χρειάζεσαι αυτή τη στιγμή;», «Πώς μπορώ να σε βοηθήσω;» ή ακόμη και απλές φράσεις όπως «Κάνεις σπουδαία δουλειά», «Δεν χρειάζεται να τα καταφέρεις όλα μόνη σου» και «Είμαι εδώ για σένα» μπορούν να υπενθυμίσουν στη μητέρα ότι εξακολουθεί να είναι ορατή, σημαντική και άξια φροντίδας.

Η φιλοσοφία της La Leche League (LLL) αναγνωρίζει εδώ και δεκαετίες ότι η ευημερία του παιδιού είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την ευημερία της μητέρας. Μια μητέρα που νιώθει ότι ακούγεται, ότι οι ανάγκες της έχουν σημασία και ότι λαμβάνει την υποστήριξη και την ενδυνάμωση που χρειάζεται, έχει περισσότερα αποθέματα για να ανταποκριθεί στις ανάγκες του παιδιού της και να απολαύσει τη σχέση μαζί του. Παράλληλα, η αυτοφροντίδα της μητέρας δεν αποτελεί πολυτέλεια ούτε μια ακόμη υποχρέωση στη μακρά λίστα της καθημερινότητάς της· αποτελεί μια βασική προϋπόθεση για τη δική της ευημερία, αλλά και για την ευημερία ολόκληρης της οικογένειας.

Τι είναι η αυτοφροντίδα;

Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (ΠΟΥ) ορίζει την αυτοφροντίδα ως:

«την ικανότητα των ατόμων, των οικογενειών και των κοινοτήτων να προάγουν την υγεία τους, να προλαμβάνουν ασθένειες, να διατηρούν την υγεία τους και να αντιμετωπίζουν προβλήματα υγείας, με ή χωρίς την υποστήριξη επαγγελματιών υγείας» (WHO, 2022).

Η αυτοφροντίδα, επομένως, δεν αφορά μόνο δραστηριότητες χαλάρωσης ή προσωπικής ευχαρίστησης. Περιλαμβάνει όλες εκείνες τις πρακτικές που βοηθούν έναν άνθρωπο να διατηρεί τη σωματική, ψυχική και κοινωνική του ευεξία.

Για μια μητέρα, αυτοφροντίδα μπορεί να σημαίνει:

• να φάει ένα θρεπτικό γεύμα
• να πιει νερό όταν διψά
• να ξεκουραστεί όταν νιώθει εξαντλημένη
• να ζητήσει βοήθεια
• να μοιραστεί τις σκέψεις και τις ανησυχίες της
• να διατηρήσει επαφή με ανθρώπους που την υποστηρίζουν
• να αναζητήσει επαγγελματική βοήθεια όταν τη χρειάζεται.

Παρότι αυτά ακούγονται αυτονόητα, πολλές μητέρες δυσκολεύονται να καλύψουν ακόμη και αυτές τις βασικές ανάγκες κατά την περίοδο μετά τον τοκετό.

Η μητρότητα σήμερα: όταν λείπει το «χωριό»

Η γνωστή αφρικανική παροιμία «Χρειάζεται ένα χωριό για να μεγαλώσει ένα παιδί» («It takes a village to raise a child») περιγράφει μια πραγματικότητα που χαρακτήριζε για αιώνες την ανατροφή των παιδιών στον κόσμο.

Οι μητέρες δεν φρόντιζαν τα παιδιά μόνες τους. Ζούσαν κοντά σε συγγενείς, γείτονες και άλλες γυναίκες που συμμετείχαν ενεργά στην καθημερινή φροντίδα του βρέφους και της λεχώνας. Υπήρχαν άνθρωποι να κρατήσουν το μωρό, να μαγειρέψουν, να βοηθήσουν με τα μεγαλύτερα παιδιά ή απλώς να προσφέρουν συντροφιά.

Στη σύγχρονη κοινωνία, όμως, πολλές μητέρες βρίσκονται μόνες για το μεγαλύτερο μέρος της ημέρας. Συχνά περνούν ώρες φροντίζοντας ένα βρέφος, ίσως και μεγαλύτερα παιδιά, χωρίς ουσιαστική βοήθεια. Οι εκτεταμένες οικογένειες έχουν αντικατασταθεί από μικρότερες, πυρηνικές οικογένειες, ενώ οι συγγενείς μπορεί να ζουν μακριά ή να εργάζονται.

Η μοναξιά στη μητρότητα είναι ένα θέμα που απασχολεί όλο και περισσότερο τους ερευνητές. Μελέτες δείχνουν ότι η κοινωνική απομόνωση συνδέεται με αυξημένο άγχος, υψηλότερα επίπεδα γονεϊκού στρες και μεγαλύτερο κίνδυνο εμφάνισης συμπτωμάτων επιλόχειας κατάθλιψης (Dennis & Letourneau, 2007).

Η αυτοφροντίδα της μητέρας, επομένως, δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί αποκλειστικά ως ατομική ευθύνη. Καμία μητέρα δεν μπορεί να «αυτοφροντιστεί» επαρκώς όταν καλείται να ανταποκρίνεται μόνη της σε όλες τις ανάγκες μιας οικογένειας.

Η δύναμη της υποστήριξης από μητέρα σε μητέρα μέσα από τη φιλοσοφία της La Leche League

Από την ίδρυσή της, το 1956, η La Leche League αναγνώρισε κάτι που σήμερα επιβεβαιώνεται από την επιστήμη: οι μητέρες χρειάζονται άλλες μητέρες.

Η υποστήριξη από μητέρα σε μητέρα αποτελεί θεμελιώδη πυλώνα της φιλοσοφίας της LLLI. Οι Ομάδες μητέρων μέσω των μηνιαίων Συναντήσεων LLL δημιουργήθηκαν ως χώροι όπου οι γυναίκες μπορούν να μοιραστούν εμπειρίες, προβληματισμούς, επιτυχίες και δυσκολίες χωρίς φόβο κριτικής, αλλά ουσιαστικής επικοινωνίας, έγκυρης ενημέρωσης, ενδυνάμωσης και υποστήριξης. Η αξία αυτής της υποστήριξης βρίσκεται κυρίως στην αίσθηση ότι η μητέρα δεν είναι μόνη ούτε η μόνη που βιώνει τη μητρότητα με αυτόν τον τρόπο.

Όταν μια νέα μητέρα ακούει ότι και άλλες γυναίκες αντιμετώπισαν παρόμοιες προκλήσεις, μειώνεται το αίσθημα αποτυχίας και ενισχύεται η αυτοπεποίθησή της. Η κοινωνική υποστήριξη έχει συσχετιστεί με χαμηλότερα επίπεδα άγχους, μεγαλύτερη ψυχική ανθεκτικότητα και καλύτερη προσαρμογή στη γονεϊκότητα (Leahy-Warren et al., 2012).

Για περισσότερα σχετικά με τη σημασία υποστήριξης μητέρας προς μητέρας εδώ και εδώ

Το αόρατο φορτίο της μητρότητας

Όταν μιλάμε για την κούραση της μητέρας, συνήθως σκεφτόμαστε τη σωματική εξάντληση. Ωστόσο, υπάρχει και μια άλλη μορφή επιβάρυνσης, λιγότερο ορατή αλλά εξίσου σημαντική.

Η διεθνής βιβλιογραφία περιγράφει το λεγόμενο mental load ή γνωστικό φορτίο της οικογένειας. Πρόκειται για τη συνεχή νοητική εργασία που απαιτείται για την οργάνωση της καθημερινότητας.

Πολλές μητέρες δεν φροντίζουν μόνο το μωρό τους. Είναι εκείνες που θυμούνται και τα ραντεβού του παιδιάτρου και οργανώνουν τα γεύματα και γνωρίζουν ποια ρούχα χρειάζονται τα παιδιά και προγραμματίζουν τις οικογενειακές υποχρεώσεις και παρακολουθούν τις ανάγκες όλων των μελών της οικογένειας…

Αυτή η συνεχής εγρήγορση καταναλώνει σημαντικούς ψυχικούς πόρους και μπορεί να οδηγήσει σε εξουθένωση, ακόμη και όταν η μητέρα δεν εκτελεί κάποια εμφανώς απαιτητική δραστηριότητα.

Η αναγνώριση αυτού του φορτίου αποτελεί σημαντικό βήμα για την αναζήτηση ουσιαστικής υποστήριξης.

Η σημασία της υποστήριξης από τον σύντροφο και το περιβάλλον

Η αυτοφροντίδα δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς υποστήριξη από το άμεσο περιβάλλον της μητέρας.

Οι έρευνες δείχνουν ότι η ενεργή συμμετοχή του συντρόφου σχετίζεται με καλύτερη ψυχική υγεία της μητέρας, μεγαλύτερη γονεϊκή ικανοποίηση και χαμηλότερα επίπεδα στρες (Pilkington et al., 2015).

Η υποστήριξη δεν περιορίζεται στη φροντίδα του βρέφους, αλλά περιλαμβάνει:

• ανάληψη οικιακών εργασιών
• προετοιμασία γευμάτων
• φροντίδα των μεγαλύτερων παιδιών
• προστασία του χρόνου ανάπαυσης της μητέρας
• συναισθηματική διαθεσιμότητα
• αναγνώριση και εκτίμηση της προσπάθειάς της.

Το ίδιο ισχύει και για το ευρύτερο οικογενειακό και φιλικό περιβάλλον. Μια επίσκεψη που συνοδεύεται από ένα μαγειρεμένο φαγητό ή από βοήθεια στις καθημερινές δουλειές μπορεί να αποδειχθεί πολύ πιο πολύτιμη από συμβουλές ή σχόλια, όσο καλοπροαίρετα κι αν είναι.

Για περισσότερες ιδέες για το πώς ένας σύντροφος μπορεί να υποστηρίξει τη μητέρα που θηλάζει, δείτε εδώ: 6 ιδέες για τον σύντροφο που θέλει να υποστηρίξει τη σχέση θηλασμού, Ο πατέρας μπορεί να…, Πατέρας/Σύντροφος, Ρόλος.

Πρακτικές αυτοφροντίδας στην καθημερινότητα της μητέρας

Ο θηλασμός συχνά παρουσιάζεται ως μια φυσική διαδικασία, και πράγματι είναι. Ωστόσο, το γεγονός ότι κάτι είναι φυσικό δεν σημαίνει ότι είναι πάντα εύκολο. Ιδιαίτερα κατά τις πρώτες εβδομάδες και τους πρώτους μήνες, ο θηλασμός μπορεί να απαιτεί πολύ χρόνο, ενέργεια και συναισθηματική διαθεσιμότητα από τη μητέρα. Περισσότερες λεπτομέρειες και εδώ Θηλασμός: Στη φύση μας αλλά όχι πάντα εύκολος

Μια μητέρα που θηλάζει ανταποκρίνεται καθημερινά σε πολλές ανάγκες του παιδιού της ταυτόχρονα: τη θρέψη, την παρηγοριά, τη ρύθμιση των συναισθημάτων, την ανάγκη για εγγύτητα και ασφάλεια. Είναι φυσιολογικό, επομένως, να νιώθει κατά περιόδους κουρασμένη ή να χρειάζεται επιπλέον υποστήριξη.

Η φιλοσοφία της La Leche League αναγνωρίζει ότι ο θηλασμός δεν αφορά μόνο τη διατροφή του βρέφους, αλλά αποτελεί μέρος μιας ευρύτερης σχέσης ανάμεσα στη μητέρα και το παιδί. Μέσα σε αυτή τη σχέση, οι ανάγκες της μητέρας δεν παύουν να υπάρχουν. Αντίθετα, η φροντίδα της μητέρας αποτελεί σημαντική προϋπόθεση για τη δική της ευημερία και για τη συνέχιση μιας θετικής εμπειρίας θηλασμού.

Η αυτοφροντίδα δεν χρειάζεται να είναι περίπλοκη. Συχνά ξεκινά από την κάλυψη βασικών αναγκών. Πιο συγκεκριμένα:

Ξεκούραση: Η έλλειψη ύπνου είναι μια από τις μεγαλύτερες προκλήσεις της πρώιμης μητρότητας. Η χρόνια στέρηση ύπνου έχει συνδεθεί με αυξημένο άγχος, χαμηλότερη ψυχική ευεξία και μεγαλύτερο κίνδυνο επιλόχειας κατάθλιψης (Insana et al., 2013). Η ξεκούραση μπορεί να περιλαμβάνει:

• έναν σύντομο ύπνο μαζί με το μωρό
• ανάθεση κάποιων υποχρεώσεων σε άλλους
• μείωση μη απαραίτητων εργασιών του σπιτιού
• αποδοχή ότι το σπίτι δεν χρειάζεται να είναι πάντα τέλειο.

Διατροφή και ενυδάτωση: Συχνά, οι μητέρες φροντίζουν να φάνε τα παιδιά τους αλλά ξεχνούν να φάνε οι ίδιες. Χρήσιμες πρακτικές είναι:

• εύκολα διαθέσιμα σνακ
• προετοιμασμένα γεύματα
• ένα μπουκάλι νερό κοντά στο σημείο όπου θηλάζουν ή ξεκουράζονται
• αποδοχή βοήθειας στην προετοιμασία φαγητού.

Περισσότερες πληροφορίες σχετικά με τη διατροφή της θηλάζουσας μητέρας εδώ.

Σύνδεση με άλλους ανθρώπους: Η κοινωνική επαφή αποτελεί βασικό στοιχείο της ψυχικής υγείας. Ακόμη και μια σύντομη συνομιλία με μια φίλη, μια άλλη μητέρα ή μια Σύμβουλο Θηλασμού της La Leche League μπορεί να μειώσει σημαντικά το αίσθημα απομόνωσης. Η αναλυτική λίστα με τις διαθέσιμες Συμβούλους θηλασμού LLL είναι εδώ www.lllgreece.org/symvouloi.

Αποδοχή και αναζήτηση βοήθειας: Πολλές μητέρες πιστεύουν ότι πρέπει να τα καταφέρνουν μόνες τους. Ωστόσο, η αναζήτηση βοήθειας δεν αποτελεί ένδειξη αδυναμίας. Αντίθετα, αποτελεί αναγνώριση του γεγονότος ότι οι άνθρωποι είναι πλασμένοι για να ζουν και να μεγαλώνουν τα παιδιά τους μέσα σε κοινότητες.

Φροντίδα της ψυχικής υγείας: Η μητρότητα συνοδεύεται από έντονες αλλαγές, προκλήσεις και συναισθήματα. Όταν η θλίψη, το άγχος, η ευερεθιστότητα ή η εξάντληση επιμένουν και επηρεάζουν σημαντικά την καθημερινότητα, η επικοινωνία με επαγγελματία ψυχικής υγείας αποτελεί σημαντική πράξη αυτοφροντίδας.

Όταν οι ανάγκες της μητέρας και του μωρού συναντιούνται

Μερικές φορές η συζήτηση γύρω από τη μητρότητα και τον θηλασμό παρουσιάζει τις ανάγκες της μητέρας και του παιδιού ως δύο αντικρουόμενες πραγματικότητες. Σαν η φροντίδα του ενός να μπορεί να υπάρξει μόνο εις βάρος του άλλου. Στην πράξη, όμως, η σχέση μητέρας και βρέφους είναι πολύ πιο σύνθετη και αλληλένδετη.

Η φιλοσοφία της La Leche League βασίζεται στην ιδέα ότι η ανταπόκριση στις ανάγκες του παιδιού και η φροντίδα της μητέρας μπορούν να συνυπάρχουν. Ένα μωρό έχει ανάγκη από μια μητέρα που είναι διαθέσιμη συναισθηματικά και σωματικά, αλλά η μητέρα έχει επίσης ανάγκη από ξεκούραση, τροφή, υποστήριξη, κατανόηση και χρόνο για να αναπληρώνει τα αποθέματά της.

Η αυτοφροντίδα δεν σημαίνει ότι η μητέρα απομακρύνεται από το παιδί της ή αγνοεί τις ανάγκες του. Σημαίνει ότι αναγνωρίζει και τις δικές της ανάγκες ως σημαντικές. Μπορεί να είναι ένα ζεστό γεύμα που θα φάει χωρίς βιασύνη, λίγα λεπτά ξεκούρασης ενώ κάποιος άλλος κρατά το μωρό, μια συζήτηση με μια φίλη ή μια άλλη μητέρα που θα την ακούσει χωρίς να την κρίνει. Μπορεί να είναι η απόφαση να ζητήσει βοήθεια όταν νιώθει ότι δυσκολεύεται ή να πει «όχι» σε μια υποχρέωση που ξεπερνά τις δυνάμεις της εκείνη τη στιγμή.

Συχνά οι μητέρες ακούνε ότι πρέπει να «βάλουν πρώτα τον εαυτό τους». Στην καθημερινότητα της φροντίδας ενός βρέφους, αυτό δεν είναι πάντοτε ρεαλιστικό ούτε απαραίτητο. Ίσως μια πιο χρήσιμη προσέγγιση είναι να θυμόμαστε ότι οι ανάγκες της μητέρας αξίζουν να έχουν θέση δίπλα στις ανάγκες του παιδιού και όχι να βρίσκονται διαρκώς στο τέλος της λίστας.

Η μητρότητα δεν απαιτεί από τη γυναίκα να εξαφανιστεί ως πρόσωπο για να αναδειχθεί ως μητέρα. Αντίθετα, όταν η μητέρα περιβάλλεται από ανθρώπους που τη φροντίζουν και τη στηρίζουν, δημιουργούνται οι προϋποθέσεις ώστε να μπορεί και η ίδια να ανταποκρίνεται με μεγαλύτερη ευκολία και χαρά στις ανάγκες του παιδιού της.

Ίσως τελικά η αυτοφροντίδα στη μητρότητα να μην αφορά τόσο το να «βρει χρόνο για τον εαυτό της», όσο το να θυμάται ή/και να της θυμίζουν οι άνθρωποι γύρω της ότι οι δικές της ανάγκες εξακολουθούν να έχουν αξία.

Συμπέρασμα

Η αυτοφροντίδα της μητέρας δεν είναι πολυτέλεια, ούτε μια ακόμη υποχρέωση που προστίθεται στην ήδη γεμάτη καθημερινότητά της. Είναι μια θεμελιώδης ανάγκη που επηρεάζει την υγεία, την ευημερία και την ποιότητα ζωής ολόκληρης της οικογένειας.

Η φροντίδα της μητέρας ενισχύει τη φροντίδα του παιδιού και η υποστήριξη της μητέρας ενισχύει ολόκληρη την οικογένεια.

Και ίσως σήμερα, περισσότερο από ποτέ, χρειάζεται να θυμηθούμε ότι κανείς δεν είναι προορισμένος να μεγαλώνει ένα παιδί μόνος του. Όπως χρειάζεται ένα χωριό για να μεγαλώσει ένα παιδί, έτσι χρειάζεται και μια κοινότητα για να στηρίξει μια μητέρα.

Αν θέλεις κι εσύ να δημιουργήσεις τη δική σου κοινότητα, έλα στις μηνιαίες Συναντήσεις του Συνδέσμου είτε δια ζώσης είτε online. Δες αναλυτικά το πρόγραμμα στην ιστοσελίδα μας εδώ www.lllgreece.org/synantiseis ή ακολούθησέ μας στα social media @lllgreece (Facebook, Instagram, YouTube).